Uszkodzenie nerek i przewlekła choroba nerek (PChN) – co to jest i dlaczego często „nie boli"

Nerki przypominają bardzo wydajne filtry: oczyszczają krew z produktów przemiany materii, regulują gospodarkę wodno-elektrolitową i kwasowo-zasadową, wpływają na ciśnienie tętnicze, wytwarzają hormony (m.in. erytropoetynę – ważną dla produkcji krwinek) oraz aktywują witaminę D. Problem w tym, że pogarszająca się praca nerek przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów – organizm „kompensuje” spadek filtracji, a dolegliwości pojawiają się dopiero później.

reklama

W medycynie najczęściej mówimy o przewlekłej chorobie nerek (PChN), gdy nieprawidłowości budowy lub funkcji nerek utrzymują się co najmniej 3 miesiące. Do rozpoznania wykorzystuje się m.in. eGFR (szacowany przesącz kłębuszkowy) oraz albuminurię (albumina w moczu), a klasyfikacja opiera się na schemacie: przyczyna + kategoria GFR + kategoria albuminurii.

Objawy, które mogą sugerować problem z nerkami (i co one znaczą)

Poniższe objawy nie są „w 100% nerkowe” (mogą mieć też inne przyczyny), ale wymagają diagnostyki, zwłaszcza gdy utrzymują się lub łączą się w pakiet:

• • Pieniący się mocz – bywa sygnałem białkomoczu/albuminurii (uszkodzenia filtra kłębuszkowego).
• • Obrzęki (stopy, kostki, twarz, okolice oczu) – efekt zatrzymywania sodu i wody lub utraty białka z moczem.
• • Częste oddawanie moczu w nocy (nykturia) – może wynikać z gorszej zdolności zagęszczania moczu lub chorób towarzyszących (np. cukrzycy, niewydolności serca, bezdechu sennego).
• • Zmęczenie, senność, gorsza koncentracja – m.in. przez anemię w PChN, nagromadzenie toksyn mocznicowych, zaburzenia snu.
• • Krew w moczu (widoczna lub wykrywana w badaniu) – może oznaczać choroby kłębuszków, kamicę, infekcję, ale też przyczyny urologiczne (to zawsze sygnał alarmowy).
• • Świąd skóry, suchość – częstsze w bardziej zaawansowanych stadiach, związane z zaburzeniami metabolicznymi.
• • Spadek ilości oddawanego moczu – bywa objawem odwodnienia, ostrego uszkodzenia nerek lub przeszkody w odpływie moczu; wymaga pilnej oceny.

reklama

eGFR i „etapy” – jak to rozumieć praktycznie

eGFR to wyliczenie (najczęściej z kreatyniny), które szacuje, jak skutecznie nerki filtrują krew. Sam eGFR nie mówi wszystkiego: bardzo ważne jest też białko/albumina w moczu (albuminuria), bo może występować nawet przy jeszcze dobrym eGFR i oznaczać uszkodzenie nerek oraz większe ryzyko sercowo-naczyniowe.

Jakie badania zrobić, gdy pojawią się takie objawy

Jeśli występują objawy sugerujące problem z nerkami, rozsądny „pierwszy krok” to badania moczu i krwi oraz ocena ciśnienia. Często wykonuje się także badanie obrazowe.

Badania moczu

• • Ogólne badanie moczu (białko, krew, leukocyty, ciężar właściwy i inne parametry).
• • ACR/UACR (albumina/kreatynina w moczu) – czułe badanie w kierunku albuminurii; służy do wykrywania i monitorowania uszkodzenia nerek.

Badania krwi

• • Kreatynina i wyliczenie eGFR.
• • Elektrolity (sód, potas) oraz – zależnie od obrazu klinicznego – wodorowęglany, wapń, fosforany.
• • Morfologia krwi (ocena niedokrwistości).

Badanie	Po co się je wykonuje	Co może sugerować nieprawidłowy wynik (przykłady)
Kreatynina i eGFR	Ocena funkcji filtracyjnej nerek	Spadek eGFR może wskazywać na upośledzenie pracy nerek; ważna jest ocena trendu w czasie.
Potas, sód	Ocena gospodarki elektrolitowej	Zaburzenia mogą występować w chorobach nerek, odwodnieniu, przy niektórych lekach.
Wodorowęglany	Ocena równowagi kwasowo-zasadowej	Niska wartość może sugerować kwasicę metaboliczną, częstszą w bardziej zaawansowanej PChN.
Morfologia	Ocena m.in. niedokrwistości	Anemia może towarzyszyć PChN (m.in. przez niedobór erytropoetyny).

Pozostałe kroki

• • Pomiar ciśnienia tętniczego i ocena czynników ryzyka (nadciśnienie i cukrzyca należą do najczęstszych przyczyn postępu PChN).
• • USG układu moczowego – ocena wielkości nerek, zastoju (utrudniony odpływ moczu), kamicy, torbieli.

reklama

Do rozpoznania PChN potrzebne jest utrwalenie zmian przez co najmniej 3 miesiące, dlatego część badań (np. eGFR i ACR) zwykle się powtarza.

Co robić dalej – praktyczny plan krok po kroku

1. Umów wizytę u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, jeśli objawy są umiarkowane i stabilne.
2. Wykonaj podstawowe badania: ogólne badanie moczu, ACR/UACR, kreatynina z eGFR, morfologia, elektrolity oraz pomiar ciśnienia.
3. Jeśli wyniki są nieprawidłowe, zaplanuj kontrolę i powtórzenie kluczowych parametrów, aby ocenić, czy problem jest trwały.
4. Rozważ konsultację nefrologiczną, jeśli eGFR jest istotnie obniżony, wyniki szybko się pogarszają, występuje duża albuminuria/białkomocz, nawracający krwiomocz lub trudne do kontroli nadciśnienie.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

• • nagły wyraźny spadek ilości moczu lub brak moczu,
• • duszność, ból w klatce piersiowej, narastające obrzęki,
• • znaczna ilość krwi w moczu lub skrzepy,
• • wysoka gorączka z bólem okolicy lędźwiowej,
• • splątanie, silne osłabienie, omdlenia.

Jak dbać o nerki i zapobiegać uszkodzeniu

Profilaktyka i spowalnianie postępu choroby opierają się głównie na kontroli czynników ryzyka oraz bezpiecznych nawykach zdrowotnych:

• • Kontrola ciśnienia – regularne pomiary, leczenie zalecone przez lekarza, ograniczenie soli.
• • Kontrola cukrzycy – dążenie do dobrej kontroli glikemii oraz okresowe badanie eGFR i ACR/UACR.
• • Mniej soli i mniej żywności przetworzonej – to realnie zmniejsza obciążenie układu krążenia i nerek.
• • Ruch i masa ciała – regularna aktywność oraz redukcja nadwagi wspierają nerki pośrednio (przez ciśnienie i metabolizm).
• • Ostrożność z lekami – szczególnie z NLPZ (np. ibuprofen, ketoprofen), zwłaszcza przy odwodnieniu lub już gorszej funkcji nerek; stosuj możliwie krótko i rozważ konsultację.
• • Niepalenie – palenie przyspiesza postęp uszkodzeń nerek i zwiększa ryzyko sercowo-naczyniowe.

Podsumowanie

Uszkodzenie nerek i przewlekła choroba nerek mogą długo przebiegać bez wyraźnych dolegliwości, a pojawiające się objawy (np. pieniący się mocz, obrzęki, częste oddawanie moczu w nocy, zmęczenie czy krwiomocz) nie zawsze są swoiste. Dlatego kluczowe są badania: ogólne badanie moczu, ACR/UACR oraz kreatynina z wyliczeniem eGFR, uzupełnione o morfologię, elektrolity, pomiar ciśnienia i często USG. Profilaktyka polega przede wszystkim na kontroli nadciśnienia i cukrzycy, ograniczeniu soli, utrzymaniu prawidłowej masy ciała, niepaleniu oraz ostrożnym stosowaniu leków potencjalnie obciążających nerki. W razie objawów alarmowych, takich jak brak moczu, nasilona duszność i obrzęki, wyraźny krwiomocz lub wysoka gorączka z bólem okolicy lędźwiowej, konieczna jest pilna ocena lekarska.

Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej ani podstawy do samodzielnej diagnostyki lub leczenia. W przypadku objawów chorobowych lub wątpliwości skontaktuj się z lekarzem.