Twoje jelita mówią to, czego ty nie możesz powiedzieć.

W mediach społecznościowych często można spotkać grafiki sugerujące, że konkretne objawy jelitowe mają jednoznaczne znaczenie emocjonalne. Według nich zaparcia oznaczają „nieumiejętność odpuszczania”, biegunka „potrzebę uwolnienia emocji”, a wrzody są rzekomo skutkiem „głębokich ran emocjonalnych”.

Brzmi to przekonująco, ale współczesna medycyna nie potwierdza takich zależności.

To jednak nie oznacza, że psychika i jelita nie są ze sobą powiązane. Wręcz przeciwnie. W ostatnich latach powstało tysiące badań dotyczących tzw. osi mózg–jelita, czyli dwukierunkowego systemu komunikacji pomiędzy mózgiem, układem nerwowym, hormonami, układem odpornościowym i mikrobiotą jelitową. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, że stres, lęk czy przewlekłe napięcie mogą wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, a problemy jelitowe mogą oddziaływać na samopoczucie psychiczne. Potwierdzają to między innymi publikacje omawiające związek jelit i mózgu, dostępne w serwisach medycznych oraz bazach naukowych, takich jak Harvard Health Publishing.

Oś mózg–jelita – autostrada komunikacyjna organizmu

Przez wiele lat sądzono, że mózg kontroluje jelita wyłącznie „z góry”. Dziś wiadomo, że komunikacja działa w obie strony.

Jelita posiadają własny układ nerwowy, nazywany czasem „drugim mózgiem”. Składa się on z setek milionów neuronów i nieustannie wymienia informacje z centralnym układem nerwowym. W proces ten zaangażowany jest między innymi nerw błędny, hormony stresu, cytokiny układu odpornościowego oraz bakterie zamieszkujące przewód pokarmowy. Zależności te są opisywane w badaniach dotyczących osi mózg–jelita, między innymi w publikacjach dostępnych w bazie PubMed Central.

To właśnie dlatego wiele osób odczuwa „ścisk w żołądku” przed ważnym egzaminem, ma biegunkę w sytuacjach silnego stresu albo traci apetyt podczas trudnych wydarzeń życiowych.

Nie jest to wyobraźnia ani efekt placebo. To realna reakcja biologiczna organizmu.

reklama

Czy stres może powodować objawy jelitowe?

Tak. To jeden z najlepiej udokumentowanych elementów relacji między psychiką a przewodem pokarmowym.

Badania pokazują, że przewlekły stres wpływa na motorykę jelit, ich przepuszczalność, procesy zapalne, wydzielanie hormonów oraz skład mikrobioty jelitowej. Może również zwiększać wrażliwość na ból w obrębie przewodu pokarmowego. Opisują to między innymi prace naukowe dotyczące wpływu stresu na przewód pokarmowy, publikowane w czasopismach fizjologicznych, takich jak The Journal of Physiology.

W praktyce oznacza to, że stres może nasilać:

• • bóle brzucha,
• • wzdęcia,
• • nudności,
• • biegunki,
• • zaparcia,
• • objawy zespołu jelita drażliwego, czyli IBS.

Nie oznacza to jednak, że każda biegunka jest wynikiem stresu ani że każde zaparcie ma podłoże psychologiczne. Objawy te mogą mieć dziesiątki różnych przyczyn medycznych, od infekcji po choroby hormonalne i autoimmunologiczne.

Zespół jelita drażliwego – najlepszy przykład związku między psychiką a jelitami

Jednym z najlepiej przebadanych schorzeń związanych z osią mózg–jelita jest IBS, czyli zespół jelita drażliwego.

Osoby cierpiące na IBS często doświadczają bólu brzucha, biegunek, zaparć, uczucia przelewania oraz wzdęć. Charakterystyczne jest to, że objawy bardzo często nasilają się podczas stresujących okresów życia. Badania kliniczne wskazują, że stres psychologiczny może wpływać na funkcjonowanie jelit i zaostrzać objawy IBS. Potwierdzają to publikacje naukowe dostępne między innymi w bazie PubMed Central.

Dlatego w leczeniu IBS coraz częściej wykorzystuje się nie tylko dietę i farmakoterapię, ale również psychoterapię, techniki redukcji stresu czy terapię poznawczo-behawioralną.

Czy emocje powodują wrzody żołądka?

To jeden z największych mitów medycznych XX wieku.

Przez dziesięciolecia sądzono, że wrzody żołądka są skutkiem stresu, napięcia emocjonalnego i „nerwowego charakteru”. Dopiero odkrycie bakterii Helicobacter pylori całkowicie zmieniło podejście do tej choroby.

reklama

Obecnie wiadomo, że zdecydowana większość wrzodów jest związana z zakażeniem Helicobacter pylori lub stosowaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych, czyli NLPZ, takich jak ibuprofen, ketoprofen czy naproksen. Informacje te potwierdzają publikacje naukowe dotyczące choroby wrzodowej, między innymi materiały dostępne w bazie PubMed Central.

Nie oznacza to, że stres nie ma znaczenia. Może on pogarszać objawy i wpływać na przebieg choroby, ale nie jest główną przyczyną większości wrzodów.

Co z mikrobiotą jelitową?

W naszych jelitach żyją biliony mikroorganizmów tworzących tzw. mikrobiotę jelitową.

Coraz więcej badań wskazuje, że bakterie jelitowe mogą wpływać na funkcjonowanie układu odpornościowego, metabolizm, a nawet procesy związane z nastrojem i reakcją na stres. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że wiele zależności pozostaje nadal przedmiotem badań i nie wszystkie popularne teorie mają jeszcze mocne potwierdzenie kliniczne. Zagadnienie to omawiają między innymi publikacje naukowe dotyczące mikrobioty i osi mózg–jelita, dostępne w bazie PubMed Central.

Najbardziej wiarygodny wniosek brzmi dziś następująco: zdrowie psychiczne wpływa na jelita, a zdrowie jelit wpływa na psychikę.

Kiedy objawów nie wolno tłumaczyć wyłącznie stresem?

To bardzo ważne.

Przypisywanie wszystkich dolegliwości emocjom może opóźnić rozpoznanie poważnych chorób.

Objaw alarmowy	Dlaczego wymaga konsultacji?
Krew w stolcu	Może wskazywać na krwawienie z przewodu pokarmowego i wymaga diagnostyki.
Niezamierzona utrata masy ciała	Może być objawem choroby przewlekłej, zapalnej, metabolicznej lub nowotworowej.
Przewlekłe biegunki	Mogą prowadzić do odwodnienia i być związane z infekcjami, nietolerancjami lub chorobami zapalnymi jelit.
Silny lub narastający ból brzucha	Może wymagać pilnej oceny lekarskiej, szczególnie jeśli pojawia się nagle lub szybko się nasila.
Trudności z połykaniem	Mogą wskazywać na choroby przełyku i wymagają dalszej diagnostyki.
Nawracające wymioty	Mogą prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych.
Niedokrwistość	Może być związana z przewlekłą utratą krwi lub zaburzeniami wchłaniania.
Objawy budzące ze snu	Częściej sugerują przyczynę organiczną, a nie wyłącznie czynnościową lub stresową.

reklama

Co mówi współczesna nauka?

Najbardziej zgodne z aktualną wiedzą medyczną jest stwierdzenie, że jelita i mózg pozostają w ciągłym dialogu. Stres, lęk i przewlekłe napięcie mogą realnie wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Mogą nasilać bóle brzucha, zmieniać rytm wypróżnień oraz pogarszać objawy chorób czynnościowych takich jak IBS.

Nie ma jednak dowodów naukowych, że konkretny objaw oznacza konkretną emocję. Zaparcia nie są „nieumiejętnością odpuszczania”, biegunka nie jest „potrzebą uwolnienia emocji”, a wrzody nie są „ranami emocjonalnymi”.

Prawda jest bardziej złożona, ale też znacznie ciekawsza: nasze ciało i psychika tworzą jeden system. Emocje mogą wpływać na jelita, a jelita mogą wpływać na emocje. Dlatego dbanie zarówno o zdrowie psychiczne, jak i o zdrowie przewodu pokarmowego jest częścią tej samej troski o organizm.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W przypadku nasilonych, przewlekłych lub niepokojących objawów należy skontaktować się ze specjalistą.